Podwodna nawigacja. Umiejętność nawigowania pod wodą jest w nurkowaniu równie ważna jak umiejętność zachowania się w sytuacjach awaryjnych czy umiejętność przeprowadzenia kontrolowanego wynurzenia. W pewnych gałęziach nurkowania, jak w nurkowaniu jaskiniowym czy eksploracji wraków, prawidłowa nawigacja może decydować o śmierci lub życiu, w innych jak w akcjach poszukiwawczych, o sukcesie operacji. Czym jest więc nawigacja podwodna? Gdybyśmy mieli stworzyć definicję, nazwalibyśmy nawigacją umiejętność określenia swojej pozycji pod wodą w każdej chwili nurkowania. W praktyce jest to umiejętność określenia drogi do wcześniej ustalonego punktu akwenu – najczęściej miejsca, w którym ustalono wyjście z pod wody, bez wynurzania się na powierzchnię. Opanowanie umiejętności nawigowania pod wodą bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo i jakość nurkowania. Mając świadomość w każdej chwili nurkowania, w jakim miejscu od wyjścia się znajdujemy, jak daleko od niego jesteśmy i w którym kierunku znajduje się wyjście eliminujemy niepotrzebny stres i irytację powodowaną przez dezorientację. Unikamy też niebezpiecznych wielokrotnych wynurzeń na powierzchnię w celu określenia swojej pozycji oraz bezsensownego pływania po powierzchni w przypadku gdy skończyło się nam powietrze a my nadal znajdujemy się daleko od wyjścia. Podstawowym narzędziem do nawigacji jest kompas. Możliwości kompasu zaś skutecznie zwiększają zegarek i głębokościomierz, umiejętność orientowania się w naturalnym podwodnym środowisku czyli nawigacja naturalna oraz umiejętność precyzyjnego (jak na warunki podwodne) określania odległości. KOMPAS    Stosowane są dwa typy kompasów. Kompasy o bezpośrednim odczycie i odczycie pośrednim. Każdy rodzaj ma też wiele modyfikacji. Wskaźnikiem północy może być „karta kompasu” lub igła. Kompas o bezpośrednim odczycie posiada oznaczenia stopni od 0 do 360 rozmieszczone zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Kąty rozmieszczone są na karcie kompasu lub na obrotowym pierścieniu zwanym bezelem w przypadku kompasu z igłą. Każdy typ kompasu posiada linię kierunkową. Kompas o pośrednim odczycie posiada oznaczenie stopni od 0 do 360 w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Posiada też obrotowy bezel wyposażony w indeksy. Kompas o pośrednim odczycie łączy zalety obu kompasów o odczycie bezpośrednim. Pozostałymi cechami kompasu odpowiedniego do nurkowania są luminescencja, która pozwala na odczyt w ciemnościach oraz jak najwyższa tolerancja odchylenia od poziomego ustawienia kompasu. Ponadto wnętrze kompasu powinno być wypełnione płynem gdyż w ten sposób kompas staje się odporny na zmiany ciśnienia i zaparowanie. UŻYWANIE KOMPASU Podstawową funkcją kompasu jest możliwość ustalenia i utrzymywania kierunku płynięcia. Kierunek płynięcia dla nurka używającego kompasu wyrażony jest stopniem odchylenia od kierunku północnego, a więc azymutem. Ważne abyśmy pamiętali, że igła zawsze wskazuje północ. Azymut popularnie nazywamy kursem i takiej nomenklatury w tym opracowaniu będę używał. Kurs wyraża więc obrany kierunek, w którym chcemy płynąć. Aby określić kurs kierujemy linię kierunkową, tak by pokrywała się z zamierzonym kierunkiem płynięcia. Może to być linia wskazująca rzeczywisty obiekt, np. boja z liną opustową lub po prostu wyimaginowana linia, po której zamierzamy płynąć. Następnie czekamy aż igła kompasu ustabilizuje się i odczytujemy kurs. Bądź spoglądając z góry na wartość, którą wskazuje przecięcie linii kierunkowej z ruchomą tarczą kompasu bliżej ciała, bądź patrząc w okienko. Jest to pierwszy sposób określania kursu. Trudniejszy gdyż zmusza nas do zapamiętania lub zapisania kursu. Drugi sposób, który nie wymaga od nas pamiętania kursu wiąże się z wykorzystaniem obrotowego bezela, a ściślej indeksów na nim umieszczonych. Ponownie linią kierunkową ustawiamy tak by wskazywała zamierzony kierunek płynięcia. Czekamy aż igła kompasu ustabilizuje się i obracamy bezel tak, by północ na igle lub ruchomej tarczy kompasu, wskazywała na pojedynczy indeks bezela. Znając powyższe sposoby ustalania kursu możemy w każdej chwili nurkowania określić swoją pozycję i w łatwy sposób zaplanować nurkowanie tak by trafić do odpowiedniego miejsca, najczęściej do miejsca w którym zamierzamy wyjść. Unikamy dzięki temu irytującego uczucia dezorientacji, niebezpiecznego kilkukrotnego wynurzania się na powierzchnię w celu określenia swojej pozycji oraz mamy narzędzie, które pozwala maksymalnie i efektywnie wykorzystać czas nurkowania. WZORY NURKOWE Wzory nurkowe są esencją nawigacji podwodnej. Są narzędziem do maksymalizacji efektywności nurkowania ale również jego bezpieczeństwa. Znając bowiem ukształtowanie dna akwenu, miejsca godne uwagi, jesteśmy w stanie ustalić wzór lub kombinację wzorów umożliwiające efektywne zwiedzenie akwenu równocześnie z realizacją bezpiecznego profilu nurkowania. Najprostszym wzorem jest linia prosta – nurkowanie tam i z powrotem. Najczęściej stosuje się ten wzór w nurkowaniu nastawionym na osiągnięcie maksymalnej głębokości w akwenie płynąc po stoku. Na podstawie mapy batymetrycznej określamy odpowiedni kurs w kierunku maksymalnej głębokości i trzymamy się go aż do jej osiągnięcia lub wyczerpania założonego zapasu powietrza, tudzież czasu. Płynąc kursem powrotnym realizujemy wysycanie organizmu z azotu (o ile krzywizna stoku nie jest zbyt łagodna). Realizacja tego wzoru jest łatwa. Wchodząc do wody określamy kurs. Albo go zapamiętujemy albo korzystamy z indeksów na obrotowym bezelu. Podczas zawracania gdy stosujemy pierwszy sposób, obracamy się do momentu gdy linia kierunkowa nie wskaże kursu różniącego się o 180 stopni. W drugim sposobie obracamy się do momentu gdy północ wskaże na podwójny indeks bezela. W ten sposób ustalamy kurs powrotny. Kolejnym wzorem często używanym jest czworokąt – bądź w formie kwadratu, bądź w formie prostokąta. Te wzory pokrywają swoim obszarem więcej powierzchni i są ciekawsze. Ponadto cały czas płynąc realizujemy bezpieczny profil nurkowania. Bo dwa boki czworokąta to faza zanurzenia i wynurzenia, kolejne zaś to pobyt na dnie i przystanek bezpieczeństwa. Realizacja wzoru czworokąta również nie nastręcza trudności. Istotą tego wzoru jest dokładność w wyznaczeniu długości kolejnych boków a więc umiejętność określania odległości pod wodą – o czym w dalszej części. Realizacja wzoru czworokąta przebiega następująco. Ustalamy kurs pierwszego boku czworokąta. Płyniemy odpowiednią odległość, zwykle zanurzając się i ustalamy kurs różniący się o 90 stopni. Jeżeli skręcamy w prawo – dodajemy 90 stopni, jeżeli skręcamy w lewo – odejmujemy 90 stopni. Płyniemy odpowiednią odległość, realizując najgłębszą fazę nurkowania i ponownie skręcamy o 90 stopni. Kolejny bok , wynurzamy się i ponownie skręcając o 90 stopni – znajdujemy się w fazie nurkowania w której realizujemy przystanek bezpieczeństwa – płynąc jednocześnie do miejsca gdzie rozpoczęliśmy nurkowanie. By poprawnie wykonać czworokąt najbardziej istotny jest dokładny pomiar odległości. Im dłuższe boki czworokąta, tym większa precyzja wymagana od nurka i dyscyplina przy utrzymywaniu kursu. Trzecim mniej popularnym wzorem jest trójkąt równoboczny. W tym wypadku realizujemy trzy boki o tych samych odległościach – tak więc znów istotny jest dokładny pomiar odległości. Najważniejszym faktem natomiast jest to, że w przypadku trójkąta wykonujemy skręty o 120 stopni, nie jak by się mogło wydawać o 60 stopni. Kompas mierzy kąty zewnętrzne – stąd 120 stopni a nie 60. Zarówno czworokąt jak i trójkąt możemy realizować korzystając z wartości liczbowych kursów – pamiętając je lub zapisując na tabliczce – bądź przy pomocy indeksów bezela – odpowiednio go obracając. POMIAR ODLEGŁOŚCI Jak wspomnieliśmy wyżej, by skutecznie realizować podstawowe wzory nurkowe należy umieć precyzyjnie określić odległość. Najskuteczniejszą metodą określania dystansu jest liczenie cykli. By tą metodą ustalać odległość, wcześniej należy wyznaczyć dystans jaki pokonujemy za pomocą jednego cyklu kopnięć płetwami – płynąc w tempie jakim zwykle pływamy. Takich pomiarów najlepiej dokonać rozstawiając na poziomej płaszczyźnie poręczówkę o długości 30 m. Wykonujemy wzdłuż poręczówki co najmniej 10 przepłynięć licząc cykle kopnięć płetwami. Należy pamiętać by płynąć stałym tempem, którym zwykle pływamy. Podczas każdego przepłynięcia wzdłuż poręczówki – liczymy cykle. Jeżeli płyniemy stosując standardową technikę pracy nóg – jeden cykl jest kopnięciem dwóch płetw. Tak więc jeżeli rozpoczynamy od ruchu lewą płetwą w dół, to ruch prawą płetwą w górę kończy jeden cykl. Prostszym rozwiązaniem jest liczenie ruchów każdej nogi i podzielenie sumy przez 2. To daje liczbę cykli na mierzonym odcinku. Jeżeli zwykle pływamy stosując technikę żabki – zetknięcie się płetw będzie kończyło cykl. Kolejnym istotnym elementem precyzyjnego pomiaru jest konfiguracja – pomiaru cykli musimy dokonywać w konfiguracji w której zwykle pływamy. Nawet zmiana skafandra, zmiana pojemności butli ma wpływ na wynik, nie wspominając o zmianie płetw. Po wykonaniu założonej liczby przepłynięć liczymy średnią liczbę cykli przy przepływaniu dystansu 30 m, po podzieleniu jej przez 30 otrzymujemy odległość jaką przepływamy podczas jednego cyklu pracy płetw. Znając ten wynik jesteśmy wstanie dość precyzyjnie wykonać np. kwadrat o boku 20 metrów. Inną metodą pomiaru odległości jest pomiar czasu. Ta metoda jest mniej precyzyjna od metody liczenia cykli jednakże może być jej świetnym uzupełnieniem. Metoda pomiaru czasu sprawdza się jeżeli płyniemy jednostajnym tempem, nie zatrzymując się. Kolejną metodą pomiaru odległości, bardzo dokładną jest pomiar odległości przez rozpiętość ramion. Ta metoda jest stosowana przede wszystkim w bardzo ograniczonej widoczności i podczas szacunkowych ale precyzyjnych pomiarów. Nie jest wygodna w przypadku dużych i średnich dystansów. Pomiar dystansu odbywa się tu na „maszerowaniu” na dłoniach. Wyciągamy jedną rękę i opieramy o dno. Cały czas opierając się na niej wyciągamy drugą rękę i tym razem to na niej się opieramy. Zwykle rozpiętość ramion – jedna dłoń wzdłuż tułowia, druga wyciągnięta – odpowiada wzrostowi jednak lepiej znać precyzyjną długość rozpiętości zanim zastosujemy tą technikę. Najskuteczniejszą metodą pomiaru odległości jest lina lub taśma – bądź o określonej długości, bądź z oznaczonym dystansem. Tej metody używa się głównie podczas bardzo precyzyjnych pomiarów, np. w pracach archeologicznych. W nurkowaniu jaskiniowym poręczówka ma naniesione na sobie markery co 10 metrów oraz oznaczenia co 5 metrów, przy czym poręczówkę nawijamy na kołowrotek od markera o największej wartości. Dzięki temu w rozwijając poręczówkę znamy dystans jaki pokonaliśmy – bo wartości na markerach rosną – wracając zaś wzdłuż poręczówki znamy dystans do powierzchni – wartości na markerach maleją. NAWIGACJA NATURALNA Dobrym uzupełnieniem nawigowania kompasem jest umiejętność nawigacji naturalnej. Dzięki temu jesteśmy w stanie bardziej precyzyjnie poruszać się pod wodą, więcej z nurkowania zyskać, bo mniej będziemy patrzeć na kompas oraz zmniejszyć intensywność spoglądania na kompas w celu weryfikacji czy utrzymujemy odpowiedni kurs. Nawigacja naturalna pozwala również skorygować pewne niedokładności w realizacji kursu bez spoglądania na kompas. Jest to jednak trudna umiejętność nabywana wraz z doświadczeniem i wiedzą na temat środowiska wodnego oraz związana ze spostrzegawczością nurka. Jarni